Đình Lỗ Hạnh - Đệ nhất Kinh Bắc về nghệ thuật chạm khắc

Thảo luận trong 'Văn hóa đình làng Việt Nam' bắt đầu bởi Jiang Rossoneri, 22/1/16.

  1. Jiang Rossoneri

    Jiang Rossoneri Lý trưởng

    Đình Đông Lỗ còn có tên gọi là đình Lỗ Hạnh. Đình thuộc làng Lỗ Hạnh, xã Đông Lỗ, huyện Hiệp Hòa, tỉnh Bắc Giang. Đây là một trong những ngôi đình cổ nhất xứ Bắc và cũng là ngôi đình được mệnh danh là đệ nhất Kinh Bắc bởi nghệ thuật chạm khắc tinh xảo, độc đáo. Hầu hết các cấu kiện gỗ trong đình đều được các nghệ nhân xưa sử dụng để khoe trổ tài năng chạm khắc.

    Đình Lỗ Hạnh là ngôi đình chung của 5 làng: Chằm, Chúng, Khoát, Chùa và Hạnh, nên còn có tên gọi là đình Cả. Là công trình kiến trúc độc đáo, Đình được xây dựng vào năm Sùng Khang thứ 11 (1576), thờ Cao Sơn Đại Vương và Phương Dung Tiên Chúa – 2 vị thần có công với nước, với dân thời Vua Hùng ( Tương truyền, Cao Sơn là người đã giúp vua Hùng đánh giặc và đã từng đóng quân ở đây. Phượng Duy công chúa đã giúp Cao Sơn chiếc áo tàng hình và dạy dân địa phương trồng bầu ). Đình ở phía sau khu dân cư, theo truyền thuyết là nằm trên đất lưng rùa, quay hướng Tây, trông ra các đất thế cờ, loa, nghiên, bút.
    Đình được khởi dựng thời Lê Trung Hưng, thế kỷ XVI (1576) đã được các triều đại phong kiến ban nhiều sắc phong.

    [​IMG]

    Mặt bằng đình Lỗ Hạnh bố cục theo kiểu chữ Công, hậu cung mới nối thêm về sau, hai dãy tả vô hữu vu cũng mới thêm vào, nhưng đã bị phá.
    Đại đình có bố cục mặt bằng hình chữ nhật, gồm ba gian hai chái, dài 23,5m, rộng 12,5m. Vì kèo có bốn hàng cột chính và hai hàng cột hiên đỡ dưới các bẩy và kết cấu theo lối chồng rường. Cái vì nóc làm theo kiểu trụ đấu giá chiêng rất ngắn. Tấm bưng của rốn nhện vẫn còn nguyên. Trên câu đầu có xà gỗ áp sát như một rường chạy suốt. Trên các cột còn các lỗ mộng, vết tích để lắp rầm lát sàn gỗ. Các thanh rường, xà, ván nong, cốn, đều có chạm trổ tinh vi hình rồng, phượng, hoa lá, mây, thú, cá hóa rồng. Hình chim phượng chạm rất to, đuôi xòe và đứng lẫn trong các đám mây, hình hổ đang nằm, hình hươu đứng trong mây, hoặc cưỡi trên lưng là một tiên nữ đang đánh đàn.
    Đình Lỗ Hạnh có kết cấu vì kèo không giống nhau, các vì gian giữa đều theo lối chồng giường giá chiêng, các vì gian bên làm kiểu kẻ chuyền giường giá chiêng. Con giường trên xà nách gian giữa chồng nhau tạo thàn cốn dọc. Con giường chồng trên xà đùi gian hồi thành cốn ngang. Cốn dọc, cốn ngang đều là chỗ trang trí cho các nghệ nhân chạm khắc trổ tài hoa.

    [​IMG]

    Hoa văn chạm khắc đình Lỗ Hạnh không nhiều nhưng khá đặc sắc. Đầu dư chạm rồng như vừa chui từ cột ra, không nhìn thẳng đuỗn mà quay mặt chầu về gian giữa cười ngộ nghĩnh, hả hê. Ngoài ra trong đình còn nhiều hình rồng, đều sừng ngắn, mũi thú, thân dài và mảnh, rõ ràng dấu ấn của rồng thời Mạc. Đề tài con nghê cũng được sử dụng nhiều tư thế ngồi, nằm, bò. Con phượng được chạm với nhiều chất hiện thực, gần với hình con gà chứ chưa bị hoa mỹ như phượng múa sau này. Rồi con hổ đầu quay lại mạnh mẽ, con hươu ngậm cành lộc, con chim đang rỉa râu cho nghê, con cá hoá long.... Tất cả đều đơn giản nhưng vẫn sống động và gần gũi với người xem.

    [​IMG]

    Hình người được chạm khắc trên đình Lỗ Hạnh không nhiều lắm, và thường đơn lẻ chưa thành cảnh sinh hoạt hay các minh hoạ tích truyện. Hình phụ nữ thường được thể hiện mặc áo ngắn ống tay rộng, để lộ cánh tay tròn lẳn mềm mại, ngang lưng thắt bao tết múi trước bụng, đầu khăn buông rủ, áo ngoài không cài khuy để lộ áo trong, váy rộng loà xoà từng nếp. Các nhân vật nữ có mặt, tay và thân rất người nhưng lại thay đổi chân bằng cái đuôi cá. Có cô lại mọc cánh ở vai như cánh chim. Ngoài các vị tiên nữ, tiên cá cưỡi rồng, phượng, lại có thiếu nữ gảy đàn đáy. Nhân vật nam ít chất thần tiên hơn thường cởi trần đóng khố ngồi trên mình rồng, lồ lộ vẻ chất phác, hồn hậu.

    [​IMG]
    Bức chạm diễn tả một cô gái đang cầm đàn để chéo trước ngực, ngồi tựa lưng vào chú hươu đang trong tư thế quỳ phủ phục. Nhìn cây đàn, chúng ta nhận ra ngay đây là chiếc đàn đáy (thùng cộng hưởng của đàn hình thang, cần đàn dài) - một trong ba loại nhạc cụ đặc trưng của nghệ thuật hát ca trù.

    Các tác phẩm điêu khắc ở đình cho thấy sự phong phú của các đề tài: Bức chạm hoa, lá, mây ở đầu các con giường, ổ xà nách, ở ván gió; Rồng mẹ, rồng con quấn quýt ở các đầu dư; hình nghê ở chân cột, giá chiêng và vì nóc; chim, phượng ở các bức cốn; hươu, nai, hổ xen kẽ được bố cục hợp lý. Hoa, lá, mây được sử dụng trang trí đều được cách điệu, đơn giản hoá nên ưa nhìn.Trên các bức chạm khắc trong đình, hình tượng cô gái cưỡi rồng và người chơi đàn đáy, hai bức sơn mài bát tiên không chỉ cho ta thấy sự độc đáo của nghệ thuật điêu khắc mà còn khẳng định loại tranh sơn mài có từ rất sớm trên vùng đất Kinh Bắc xưa cũng như nghệ thuật âm nhạc dành cho ca trù một loại hình âm nhạc dân gian ở thế kỷ XVI.

    [​IMG]

    "Bát tiên" thể hiện 8 nàng tiên đứng trên mây toả, mỗi cô mang một thứ nhạc cụ sáo, nhị, đàn tỳ bà, đàn nguyệt. Dáng điệu các cô đứng tự nhiên, thanh thoát. Mặt trái soan hơi quay nghiêng, mắt lá răm, mũi thanh, môi chúm chím. Tách từng cô một cũng thành bức tranh. Để nguyên bốn cô một bên, trông nhịp nhàng như một ban nhạc đang tấu thờ Thánh. Bộ tố nữ tám nàng này không chỉ vẽ bằng mấy màu sơn mỹ nghệ truyền thống: son, vàng, then.... mà còn dùng thêm các màu sơn xanh, xanh lơn, xanh đen, tím, trắng, trắng hồng.... đầy chất hội hoạ.
    "Bát tiên" không những là một tác phẩm hội hoạ đáng quý, mà còn là một hiện vật giá trị trong lịch sử sơn mài Việt Nam.
    Từ ngày khởi dựng đến nay, đình đã được nhiều lần trùng tu, sửa sang, thêm thắt.

    [​IMG]
    Đình Lỗ Hạnh sau khi được trùng tu

    Nhìn chung kiến trúc đình Lỗ Hạnh trông đồ sộ mà không nặng nề nhờ các bờ cong của 4 mái tương phản với mặt sân rộng trọng điểm trung tâm của làng xã.
    Đình Lỗ Hạnh hiện nay còn giữ được nhiều di vật: bộ tranh gỗ phủ sơn thế kỷ 18 - 19 vẽ cảnh Bát Tiên dài 2,23 m (6.7 ft), cao 1 m (3 ft); đôi nghè gỗ thế kỷ 17 sơn son thếp vàng, tượng bà chúa Tiên Dung cùng bài vị Cao Sơn Đại Vương, thần Thành Hoàng làng.

    Đình Lỗ Hạnh hôm nay, sau đợt trùng tu lớn gần gây, đang mở rộng cửa đón khách thập phương tới dâng hương tưởng niệm Phương Dung công chúa và Cao Sơn đại vương, hai vị thần được thờ ở đây, từng có công giúp Hùng Vương đánh giặc.
    Với giá trị điêu khắc trong đình mang tính thẩm mỹ dân gian cao nên đã được Bộ Văn hóa cấp bằng công nhận Di tích Kiến trúc nghệ thuật năm 1990.

    - Sưu tầm và biên soạn -
     
  2. Jiang Rossoneri

    Jiang Rossoneri Lý trưởng