Di tích kiến trúc nghệ thuật đình Hương Câu

Thảo luận trong 'Văn hóa đình làng Việt Nam' bắt đầu bởi Jiang Rossoneri, 21/1/16.

  1. Jiang Rossoneri

    Jiang Rossoneri Lý trưởng

    Đình Hương Câu, xã Hương Lâm là một trong những di tích kiến trúc nghệ thuật tiêu biểu còn lại không nhiều ở Hiệp Hòa nói riêngvà tỉnh Bắc Giang nói chung.
    Đình được xây dựng vào thời thế kỷ XVII. Đình thờ thành hoàng làng là đức thánh Đương Giang - một vị tướng thời Lý, có công lao to lớn trong việc chống giặc Tống xâm lược. Đình Hương Câu còn thờ 3 vị thánh khác nữa đó là: Hồng Thánh linh thông Đại vương, Huyền thánh cảm ứng Đại vương, Linh quang hiên hựu Đại vương.

    [​IMG]


    Ngôi đình tọa lạc ở trung tâm làng nhìn về hướng Tây, phía trước có hồ thủy đình, xa hơn nữa là dòng sông Cầu bao bọc. Hồ thủy đình không chỉ là nơi tụ thủy, mang lại cảnh quan sinh thái mà còn là nơi diễn ra nhiều trò chơi dân gian trong ngày hội đình, đấu vật, đi cầu kiều, hát quan họ trên thuyền….đều diễn ra trên hồ cửa đình.

    [​IMG]

    Cũng giống như bao ngôi đình khác, cổng đình Hương Câu tạo theo lối nghi môn gồm một cổng chính xây trụ biểu có cạnh hình vuông, thân trụ biểu đắp câu đối chữ Hán nội dung ca ngợi cảnh đình và người được thờ trong đình. Đỉnh trụ biểu tạo hình cách điệu mang dáng hình quả dành. Nhiều yếu tố tạo hình, cùng với vốn văn hóa dân gian được phô diễn tại đây. Phần dưới tai trụ biểu tạo các gờ bo đường chỉ, bốn mặt đắp hình tứ linh: Long, ly, quy, phụng, bốn con vật linh mang nhiều ý nghĩa trong văn hóa tín ngưỡng của người Việt.

    [​IMG]

    Đình Hương Câu có tổng diện tích: 8.971m2 , khu vực nội tự đình 291,60m2. Khuôn viên sân vườn rộng, cây xanh tỏa bóng mát. Nhìn từ xa, mái đình Hương Câu rộng, bè thấp với các đầu đao cong vút ẩn hiện trong vòm cây lá xanh tươi của làng xóm, cũng dễ nhận ra đó là một ngôi đình cổ.
    Ngôi đình có kiến trúc rất độc đáo, tòa đại đình trông giống như một chiếc long đình, xung quanh có hệ thống song gỗ rất thoáng đãng, hệ mái với bốn đầu đao cong. Hai mặt mái chính và hai mặt mái bên đều lợp ngói mũi hài. Bờ nóc xây tạo dải hoa chanh chạy thẳng nối hai đầu kìm nóc. Đầu kìm nóc tạo cách điệu hình đầu rồng đang há miệng ngậm chọn lấy bờ nóc. Phần đuôi rồng là một dải mảnh uốn cong tựa như vành trăng lưỡi liềm. Ngoài yếu tố tạo hình mỹ thuật, nó còn mang yếu tố đối đãi âm dương .

    [​IMG]

    Tòa đại đình có 3 gian, 2 chái được dựng trên nền đất cao, đứng từ xa nhìn các mái đình tạo thành hình như một chiếc thuyền lớn úp xuống bộ khung gỗ vì mái. Hệ mái rộng phẳng, cấu trúc thấp tạo cho độ dốc của mái đình lớn. Ở mặt ngoài dễ dàng quan sát thấy các đầu kẻ hiên chạy xung quanh bốn mái đình với 24 đầu kẻ. Các đầu kẻ mái hiên trước chạm khắc nhiều hơn cả. Hai đầu kẻ gian giữa chạm phủ kín cả hai mặt. Đề tài chính là hình rồng ổ, rồng mẹ, rồng con, với chi tiết rồng 4 móng, thân hình tròn, mập. Ngoài hình rồng còn có cả hình người, hình linh thú. Đầu kẻ hiên bên trái mặt trong chạm hình rồng, lại có hình bàn tay tiên nữ với các ngón tay thon dài, móng tay dài, đang nắm đao rồng. Gần phía đuôi rồng lại có hình người, mình trần, lưng thắt đai, đóng khố đang trong tư thế nằm trên sập gỗ, một tay trống gối đầu, tay kia để trên đầu gối, chân vắt chữ ngũ trông rất thoải mái, ngộ nghĩnh, mặt người được diễn tả chi tiết và toát ra một tình cảm rất hồ hởi và gần gũi. Đầu kẻ hiên bên phải cũng được chạm phủ kín với đề tài chính là hình rồng với chi tiết rồng 4 móng, một phần góc của đầu kẻ có cả hình linh thú rất ngộ nghĩnh. Hai đầu kẻ kế tiếp bên cũng được chạm dày đề tài hình rồng, đao mác và vân mây. Các đầu kẻ còn lại chạy xung quanh 4 mái đình được chạm khắc nhẹ và thưa hơn các đầu kẻ hiên mái trước. Đề tài chạm khắc chủ yếu là hình rồng mẹ, rồng con, hình đao mác, vân mây, rồng mẹ luôn há miệng ngậm lấy tàu mái.Nét chạm khắc với các đường khối tròn, mập, đao mác tù mang phong cách thời Lê (thế kỷ XVIII).


    [​IMG]

    Trên câu đầu, thượng lương của đình Hương Câu không giống với nhiều ngôi đình khác ở chỗ không ghi khắc niên đại xây dựng hay tu bổ nên khó đoán định được niên đại dựng đình. Nhưng căn cứ vào nội dung bia đá dựng năm 1740 và phong cách nghệ thuật kiến trúc của đình có thể đoán định đình Hương Câu được xây dựng vào cuối thế kỷ XVII đầu thế kỷ XVIII.

    [​IMG]

    Nghệ thuật chạm khắc đình Hương Câu còn thể hiện trên các bức cốn ở vì nách ở các vì gian giữa trung tâm mặt mái trước. Các mảng cốn nách là những con rường được xếp chồng khít lên nhau mà tạo thành, nhìn mặt ngoài chạm khắc thì khó phân biệt được đó là những con rường. Mảng cốn nách ngang bên trái, trung tâm của bức cốn là hình chạm rồng theo bố cục hai chiều, lại có cả hình người, tiên cưỡi rồng. Trên bức cốn ngang thuộc gian giữa là 6 hình người phụ nữ cưỡi trên lưng rồng dang tay ra như đang múa. Cũng ở bức cốn đó lại có chỗ thể hiện một cặp nam nữ đang đùa nhau. Người đàn ông quay tay ngang hông người con gái, còn người con gái e thẹn đẩy người con trai ra nhưng một tay kia lại níu kéo cánh tay của chàng lại như lưu luyến giữ lại không muốn dời xa.

    [​IMG]

    Hình tượng cơ bản của họa tiết hoa văn trên đình Hương Câu là rồng, mây. Con rồng được thể hiện những nét cơ bản của thời Lê có đầu trán gồ như quả na, mắt lồi to, mồm bành rộng ngậm viên ngọc, râu kép xoắn 2 lần và mây lửa hình lưỡi mác. Rồng không chạm đơn mà thường được chạm từ hai đến bốn năm con, hoặc rồng ổ, rồng mẹ, rồng con, rồng mẹ lúc hiện chỉ một khuôn mặt rõ rệt, lúc hiện toàn thân uốn lượn. Rồng con thường bám vào các râu và bờm rồng mẹ hiện ra rất linh hoạt và sống động. Toàn bộ những hình, mảng chạm khắc trang trí ở bên trong, bên ngoài đình đều thống nhất một phong cách, một tiếng nói tạo hình của nét kiến trúc cuối thế kỷ XVII đầu thế kỷ XVIII.

    [​IMG]

    Trong đình còn lưu giữ được bản thần tích, sắc phong của các triều đại phong kiến phong tặng cho vị Thánh thờ ở đình. Nội dung bản thần tích nói về bốn vị Thần được thờ ở đình gồm một vị nhân thần và ba vị thiên thần. Bản thần tích cũng nói về các đạo sắc phong ở các đời phong cho vị Thần thờ trong đình Hương Câu và các tục lệ của địa phương. Ngoài giá trị kiến trúc nghệ thuật độc đáo và tiêu biểu, đình Hương Câu còn có giá trị lịch sử văn hóa quý giá.

    [​IMG]

    Trong đình bảo lưu nhiều di vật, cổ vật, đồ thờ tự có giá trị. Tiêu biểu nhất là các cổ vật bằng giấy, với 11 đạo sắc phong thời Nguyễn ban tặng cho các vị thần thờ ở đình. Các hiện vật khác có giá trị như hai quán tẩy, bát hương cổ, kiệu bát cống, bát bửu, chấp kích, quả cầu gỗ, kiếm thờ …đó là những hiện vật, tài liệu khoa học quý giá giúp cho việc nghiên cứu lịch sử văn hóa dân tộc.

    [​IMG]

    Xuân thu nhị kỳ, một năm làng Hương Câu có hai sự lệ chính được tổ chức tại đình làng ngày mùng 5, 6 tháng Giêng và ngày 12 tháng 9. Lễ hội chính là vào đầu xuân đây là dịp để nhân dân bày tỏ lòng thành kính đối với người có công với dân với nước là các vị Thần được thờ ở đình. Lễ hội đình Hương Câu xưa được tổ chức theo quy mô nghi thức quốc gia được ghi rõ trong thần tích của làng. Các giáp trong làng theo thứ tự từng năm được phân công đứng lên đăng cai lo việc làng.
    Theo quy định mỗi giáp phải sắm một mâm cỗ mặn. Giáp đăng cai lo việc làng phải sắm một mâm cỗ chay dâng lên cúng Thành Hoàng. Cỗ tế đình phải có 432 quả bánh dầy, mỗi quả bánh dầy nặng một cân. Buổi sáng dân làng tập trung tại cửa đình rước kiệu, ngai thờ, bài vị về nghè sắc sau đó rước sắc và rước bài vị về chùa rồi lại rước hồi cung về đình.
    Tại sân đình nghi lễ tế Thánh được diễn ra khoảng hai tiếng. Sau phần lễ là phần hội với các trò chơi dân gian tiêu biểu như: tục kéo lửa, đi chữ, kéo chữ “Phúc” chữ “Đức”, thi cướp cầu, thi kéo lửa thổi cơm, gói bánh chưng, bánh dày, đấu vật, hát chèo, hát ví, hát ca trù, hát trống quân tại ngay sân đình ….Kéo lửa là một tập tục rất cổ xưa ở Hương Lâm. Kéo lửa phải dùng một chiếc lạt giang kéo vào tinh cây tre khô, gần đó để phôi tre cho dễ bắt lửa. Tục kéo lửa phản ánh cuộc sống rất xưa của người Việt nói lên sự sáng tạo trong lao động sản xuất. Phương thức lấy lửa ở Hương Câu là yếu tố xác định vùng đất này là nơi cư trú rất sớm của người Việt cổ xưa. Trong ngày hội làng Hương Câu còn có tục bốn quân của bốn giáp trong làng thi mò cá. Khi có trống hiệu lệnh bốn quân cùng xuống hồ đình mò cá sau đó nướng chín để thờ thành hoàng. Ai làm nhanh và mò được nhiều cá là thắng cuộc.

    [​IMG]

    Bên cạnh giá trị kiến trúc nghệ thuật, đình Hương Câu còn có giá trị lịch sử văn hóa, là nơi lưu giữ vốn di sản văn hóa phi vật thể quý giá của dân tộc. Lễ hội đình Hương Câu cũng như phong tục tập quán vùng đất, con người nơi đây là một kho tàng di sản văn hóa của dân tộc cần được gìn giữ và phát huy.
    Ngôi đình được xếp hạng là di tích kiến trúc nghệ thuật cấp Quốc gia theo Quyết định số 138/QĐ ngày 31 tháng 1 năm 1992 của Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thông tin và Thể thao (nay là Bộ Văn hóa,Thể thao &Du lịch).

    - Sưu tầm & biên soạn -
     
  2. Jiang Rossoneri

    Jiang Rossoneri Lý trưởng